Kulturę rozumiemy jako specyficzne środowisko życia człowieka współczesnego i zarazem jako federację subkultur, w której kultura popularna dominuje w sensie ilościowym i w dużej mierze - jakościowym, a inne typy i/lub formy kultury (ludowa, wysoka, itp.) są swoistymi niszami, pozostającymi jednak w sieci wzajemnych, na ogół złożonych, relacji.

Takie rozumienie kultury wyklucza jej wąskie, normatywne ujęcie: bądź jako sfery działania instytucji kultury, bądź jako sfery ograniczonej do obcowania ze sztuką, a dokładniej sztukami pięknymi, lub z ofertą instytucji kultury w tzw. czasie wolnym. Pozwala natomiast łączyć dziedziny rzeczywistości dotąd zwykle sobie przeciwstawiane (przykładem może być opozycja natura vs kultura, gdyż w specyficznie ludzkim środowisku natura istnieje dzięki kulturze: jako ogród, wirydaż, park romantyczny, arboretum, rezerwat dzikiej przyrody czy też atrakcja turystyczna).

Pozwala unikać sztywnych podziałów na aktywnych nadawców i pasywnych, poddawanych kulturowej „obróbce”, odbiorców. (Co ma szczególne znaczenie w tzw. kulturze 2.0 (1)

Wreszcie uwzględnia wiele zjawisk i procesów dostrzeganych przez współczesnych teoretyków kultury i jej badaczy lecz ciągle zbyt słabo widocznych w praktykach zarządzania kulturą, w edukacji kulturalnej i w upowszechnianiu kultury. Mamy tu na myśli chociażby tzw. zwrot ku rzeczom(2), proces glokalizacyjny(3), upłynnienie rzeczywistości (4), wynajdywanie tradycji (5) albo „ikonizację” kultury (6) i wiele innych.

Proponowane ujęcie ma sens poznawczy i diagnostyczny tylko wtedy jeśli jest stosowane konsekwentnie na wszystkich etapach realizacji projektu:

a) na etapie teoretycznego uzasadnienia przyjętych rozwiązań systemowych,

b) w procesie zbierania i selekcji danych, budowania wskaźników,

c) w ich interpretacji oraz wykorzystywaniu.

Podstawą naszej pracy jest roboczy konstrukt „żywej kultury”, to jest wielowymiarowego środowiska życia jednostek i grup społecznych oraz funkcjonowania instytucji społecznych, w którym zachodzą dynamiczne procesy, rozwijają się praktyki kulturowe o zróżnicowanych charakterystykach aksjologicznych i zróżnicowanych, najczęściej polisemicznych, znaczeniach.

Takie rozumienie kultury ułatwia badanie szerokiego, realistycznego zakresu współczesnej rzeczywistości kulturalnej, ale zarazem zmusza do praktycznego rozstrzygania wielu wątpliwości i pytań, ponieważ jest podstawą systemu opartego na klasyfikowaniu oraz zakreślaniu granic zjawisk i procesów metodą zerojedynkową (jest – nie ma), gdy tymczasem teorie kultury często opierają się na typologiach, (które przecież tych granic nie muszą respektować) lub na niezbyt precyzyjnych opisach. Sądzimy jednak, że zalety tego podejścia przeważają nad trudnościami w jego wdrażaniu. Jedną z ważniejszych trudności są kwestie terminologiczne: nie możemy budując system informacyjny jednocześnie podejmować próby całkowitej przebudowy języka używanego w praktykowaniu kultury. Możemy jednak starać się by sensy używanych przez nas pojęć były w miarę jasno definiowane. 

Uważamy również, iż model człowieka kulturalnego nie powinien być wynikiem stosowania przemocy symbolicznej przez tradycyjne instytucje kultury (i stojące za nimi państwo) lecz, że powinien być efektem negocjacji pomiędzy: państwem w funkcji „strażnika podstawowych wartości demokratycznych” a wartościami i potrzebami obywateli. Jest to związane z (pozornym) dylematem: jak wobec tego formułować (i realizować) wartości, wzorce i ideały kulturalne; uważamy, że one tak czy owak istnieją, ukryte w praktykach kulturowych ludzi, które warto odkrywać.

Podstawą teoretyczną jest tu nie tylko sposób rozumienia kultury lecz także:

• sposób konstruowania komunikacji społecznej; opartej na modelu sieci a nie na modelu hierarchicznego przekazu z „góry na dół”;
• powiązany z poprzednim założeniem „spłaszczony” model wiedzy-władzy; mający ogromne znaczenie dla uczenia się kultury, co, z kolei wiąże się z nowoczesnym modelem lifelong learning;
• zróżnicowane modele kapitałów kulturowych.

Uważamy zatem, iż budowanie (zarówno w teorii, jak i w polityce kulturalnej) jednego modelu kultury jest niesłuszne. Modele takie powinny być oparte przede wszystkim na analizie istniejących zróżnicowań, rozumieniu przyczyn ich powstawania oraz – z drugiej strony - na procesie rozwoju potrzeb i kształtowania kompetencji rozumianych raczej w kategoriach osiąganych stopni perfekcji niż przechodzenia od czytania kryminałów do czytania Musila (np.). Barierą w rozwoju tak rozumianych kultur są wartości moralne (społeczne) zawarte w ich kanonicznych tekstach (np. aktach prawnych, ale i lokalnych kodeksach obyczajowych).

Założenia dotyczące systemu zbierania danych

Obserwatorium Żywej Kultury wraz z siecią Regionalnych Obserwatoriów Kultury jest pomyślane jako system zbierania i upubliczniania danych o kulturze w przekroju od gminy, przez powiat, województwo do poziomu ogólnopolskiego, a docelowo również poziomu porównań międzynarodowych. Na podstawowym dla nas poziomie gminy (wiejskiej, miejsko-wiejskiej i miejskiej) tezy dotyczące pojęć teoretycznych (por. wyżej) przekładają się na następujące założenia:

• kultura jest uzależniona od charakterystyki terenu, na którym występuje, a zarazem w dłuższych lub krótszych okresach wpływa na cechy danego terenu i je modyfikuje lub zmienia (dotyczy to zarówno cech biologicznych, jak i demograficznych, strukturalno-społecznych, ekonomicznych i in.);
• kultura jako złożone środowisko życia obejmuje: środowisko naturalne (użytkowane i przekształcane przez człowieka), społeczne, infrastrukturę materialną, sferę świadomościową; stąd wskaźniki do monitorowania jej stanu trzeba podzielić na grupy roboczo tu nazwane obiektywnymi i subiektywnymi (lub twardymi i miękkimi; tradycyjnie pierwsze z nich to np.: );
• kulturę lokalną, jak i każdą „dziedzinową” gałąź „kultury w ogóle” traktujemy jako szczególną, dynamiczną sieć zróżnicowanych wzorów i wzorców kulturowych ujawniających się w konkretnych praktykach danej zbiorowości;
• zbierając dane trzeba wziąć za podstawę nie tyle jakiś normatywny zespół wzorców kultury (np.: powinności tzw. kultury wysokiej), ile maksymalnie szeroką jej diagnozę;
• warto przejrzeć i wykorzystać istniejące zbiory danych by zwrócić uwagę na zalety i słabości tego sposobu myślenia.

II. Typy wskaźników

Wskaźniki do monitorowania stanu żywej kultury są wybierane wg określonego klucza, będącego konsekwencją przyjęcia założeń i definicji zamieszczonych wyżej. Biorąc pod uwagę zakres i trudność zadania, jakim jest konstrukcja wskaźników, charakteryzujących się nie tylko trafnością, ale też użytecznością, liczymy się z tym, że pierwszy etap realizacji projektu to przede wszystkim okres poszukiwania cech (zmiennych) istotnych dla badanych zjawisk. Na tym etapie możemy już jednak przedstawić szereg użytecznych wskaźników tzw. prostych (bezpośrednich), które opisują rozkłady pewnych właściwości kultury, poczynając od poziomu gminy (np. nasycenie kraju infrastrukturą biblioteczną) oraz wskaźników tzw. relatywizowanych (np. liczba domów kultury w gminie na 1000 mieszkańców).

Większość prostych wskaźników służy początkowo do budowy tzw. indeksów, których wartość liczbowa zależy od liczby zmiennych (najczęściej jakościowych) należących do określonego zbioru, które występują na danym obszarze (gminie, powiecie lub województwie). Warto wspomnieć, że indeksy opierają się na dwóch założeniach:

• addytywności (sumowalności) branych pod uwagę cech (zmiennych); dana wielkość jest addytywna, jeśli jej wartość dla sumy składników równa jest sumie wartości dla poszczególnych składników (np. czytelnictwo: im więcej różnorodnych książek ktoś przeczyta tym wyższy wskaźnik czytelnictwa osiągnie);
• liniowej (proporcjonalnej) zależności pomiędzy wartością indeksu, a korzystnością sytuacji w danym obszarze kultury. Dla przykładu: im więcej walorów geograficznych i przyrodniczych na danym obszarze (góry + strumienie + jeziora + lasy + …) tym bardziej sprzyjające warunki dla rozwoju kultury (określonego jej typu – w tym wypadku – kultury opartej na turystyce).

Powyższe założenia nie są trafne w odniesieniu do wszystkich cech i właściwości jednostek, które musimy wziąć pod uwagę. Wiele zależności pomiędzy zmiennymi ma charakter krzywoliniowy, zakładający istnienie optymalnych poziomów ich nasilenia, powyżej i poniżej których warunki i/lub poziom funkcjonowania (w tym wypadku - kultury) pogarszają się. (Np.: jeśli w danej miejscowości występuje zbyt małe nasilenie imprez kulturalnych można mówić zwyczajowo o „ubogim życiu kulturalnym”, zaś gdy jest ono bardzo duże o chaosie, przypadkowych wyborach i dezorientacji odbiorców  (8). Dla takich przypadków trzeba konstruować tzw. wskaźniki parametryczne, które, z jednej strony - relatywizują wartości poszczególnych zmiennych (np. w postaci proporcji lub charakterystyk rozkładu); z drugiej zaś - wiążą je wzajemnie ze sobą, w postaci różnego rodzaju średnich lub równań regresji.

Ponieważ konstrukcja i weryfikacja trafności wskaźników (zwłaszcza złożonych) wymaga czasu, szczególnie jeżeli nie dają się one wywieść z istniejącej teorii, a nierzadko potrzebne tu są specjalnie zaprojektowane badania empiryczne, ich ostateczne dopracowanie będzie możliwe w kolejnych etapach realizacji projektu.

Wskaźniki opisane w poprzednim fragmencie podzieliliśmy wstępnie na następujące grupy:

Wskaźniki te powinny objąć przykładowo:

• wskaźniki atrakcyjności środowiska geograficznego i przyrodniczego - specyfikę terenu - góry, morze, jeziora, „taką gminę”; warunki przyrodnicze (lasy, rezerwaty, parki narodowe,) zabytki, atrakcyjność turystyczną krajobrazu; itp.) – główne źródła danych to strony internetowe gmin, powiatów i województw oraz Bank Danych Regionalnych GUS;
• wskaźniki demograficzne - to liczba ludności, gęstość; ludność wg miejsca zamieszkania wieś/miasto; grupy wieku; płeć; wskaźniki reprodukcji; rozwody, małżeństwa, typy rodzin; typy i liczba zgonów, migracje,); główne źródło danych GUS i strony gmin;
• wskaźniki zdrowotne - choroby, używki, typy niepełnosprawności, grupy inwalidzkie); główne źródło danych GUS, dane z OPS-ów;
• wskaźniki ekonomiczne - życie gospodarcze: firmy państwowe/ prywatne; ich kondycja; ceny podstawowych towarów i usług, poziom dochodów w gminie; struktura zatrudnienia; struktura wydatków w gminie i na poziomie gospodarstwa domowego,); główne źródło danych GUS + strony gminy;
• wskaźniki społeczne - liczba inicjatyw obywatelskich, NGO’s, przestępczość, udział w wyborach samorządowych i centralnych; inne charakterystyki życia społecznego: struktura społeczna, strony gmin - aktywne/nieaktywne, skład wyznaniowy i etniczny; typy więzi itp.; dane GUS , strony gmin, badania, w tym etnografia i historia.

Większość tych wskaźników w wersjach prostych jest opracowywana przez Partnera (Moją Polis), my wykorzystamy je do budowania bardziej złożonych konstruktów (por. wyżej: fragment „typy wskaźników”).

Głównymi źródłami danych są tutaj dane GUS z BDR (obecnie BDL) oraz strony gmin, powiatów i województw. W tym wypadku uwzględniamy:

• instytucje kultury: zarówno zdefiniowane wąsko (wg ustawy), jak i szeroko (wg definicji zamieszczonej wyżej); a zatem obejmujące miejsca dziania się żywej kultury, w tym np.: galerie handlowe i supermarkety, kioski z gazetami, przystanki i dworce, szatę informacyjną, NGO’sy i przedsięwzięcia komercyjne, Internet – miejscową aktywność; a nawet agencje towarzyskie, szkoły uwodzenia, doradztwo kulturalne dla biznesu, agencje turystyczne, itp.;
• infrastrukturę cywilizacyjną (drogi, Internet, budownictwo, wyposażenie w urządzenia i sprzęt, itp. - tu skorzystamy ze współpracy z Moją Polis);

Będą to przede wszystkim wskaźniki zrelatywizowane i indeksy opisujące profile uczestnictwa w kulturze. Głównym źródłem danych będą dane GUS + dane z badań, szczególnie regionalnych, oraz ze stron internetowych.  Konieczne  okazuje się także opracowanie własnego systemu zbierania danych przez Obserwatoria.

Źródłem danych są przede wszystkim strony internetowe; będziemy starali się też wykorzystywać bazy danych instytucji kulturalnych. Dane dotyczą:

• charakterystyki wydarzeń i imprez kulturalnych;
• ewaluacji życia kulturalnego;

Do budowania baz danych wykorzystujemy narzędzie, którego Fatyga używała już w analizach świadomości kulturalnej (crowler). Można w związku z tym mówić np. o takim wskaźniku , jak temperatura dyskursu o kulturze w środowisku lokalnym. (BF)